آشنايى با تواريخ مكه براى شهر مكه ، در ادوار مختلف ، تواريخ فراوانى نوشته شده و بسيارى از جزئيات مربوط به تطور تاريخى اين شهر را گزارش كرده است . در اينجا به هدف آشنايى با بخشى از تواريخى كه در باره اين شهر نوشته شده است ، مرورى بر مهم‌ترين آثار تأليف شده در اين باب بر اساس كتاب التاريخ و المؤرخون بمكة من القرن الثالث الهجرى الى القرن الثالث عشر از محمد الحبيب الهيلة « 1 » خواهيم داشت . ابوالوليد محمد بن عبدالله ازرقى ( م 244 ) مؤلف كهن‌ترين اثر تاريخى دربارهء مكه با نام « أخبار مكة و ماجاء فيها من الآثار » است كه با استفاده از كتاب جدش ، اين كتاب ارجمند را تدوين كرده و مكرر به چاپ رسيده است . محمد بن اسحاق فاكهى ( زنده در 272 ) ، پس از ازرقى مهم‌ترين اثر را در تاريخ مكه پديد آورد كه از نظر جزئيات حاوى نكاتى ريزتر است . اين كتاب با تحقيق عبدالملك بن عبدالله بن دهيش ، در سال 1407 با عنوان « أخبار مكة فى قديم الدهر و حديثه » چاپ شده است . مفضل بن محمد جَنَدى ( م 308 ) كتابى با عنوان « فضائل مكّة » نگاشت كه در قياسِ كتاب ازرقى و فاكهى است و تنها قطعهء كوچكى از آن در دار الكتب الظاهريه ( ش 1121 ) باقى مانده و در آثارى مانند « العقد الثمين » از آن استفاده شده است . ابوسعيد احمد بن محمد مكى ( م 340 ) اثرى با عنوان « أخبار مكة » نگاشته كه از آن در كتاب « المعجم » خويش كه در ذكر مشايخش مىباشد ياد كرده ، اما اثرى از آن بر جاى نمانده است . ابو الحسن محمد بن نافع بن احمد ( زنده در 350 ) يادداشت‌هايى به عنوان حاشيه بر « أخبار مكة » ازرقى در بخش مربوط به دار الندوه و باب ابراهيم داشته است . وى كتابى با عنوان « فضائل الكعبة » نوشته كه ياقوت حموى مطلبى از آن در ذيل مدخل « بلدة » نقل

--> ( 1 ) . مؤسسهء الفرقان للتراث الاسلامى ، فرع موسوعة مكه ، 1994 .